ธรรม

นี้เป็นความเข้าใจธรรมโดยส่วนตัวซึ่งคิดว่าถูกต้องจึงพยายามรวบรวมเป็นแผนภูมิที่ทำให้น่าจะอ่านแล้วเข้าใจมากขึ้น ว่าธรรมนี้มีภาพรวมอย่างไร

วิธีการดูแผนผังนี้คือดูจากซ้ายไปขวา เราจะเห็นว่า ไตรลักษณ์ ปฏิจจสมุปบาท อริสัจ ๔ นี้คือหลักเดียวกันและมีขอบเขตเท่ากันคือทั่วถืงทั้งธรรม นั่นคือถ้าบุคคลพิจารณาเห็นชัดในสิ่งใดสิ่งหนึ่งในสามสิ่งนี้ย่อมนับว่าเป็นบุคคลที่เห็นทั่วถึงธรรมทั้งมวล ทั้ง สังขตะ และอสังขตะ

โดยที่ปรมัตถธรรม คือธรรมทั้งหมดที่มีอยู่จริง ได้แก่ 4 ส่วนคือ รูป จิต เจตสิก นิพพาน โดยจะเห็นได้ว่า รูป จิต เจตสิก เหล่านี้เป็นส่วนของสังขตะธรรม แต่นิพพานเป็นธรรมหนึ่งที่เป็นอสังขตะธรรม ปรมัตถธรรมเหล่านี้เป็นหลักในการพิจารณาธรรมว่าสิ่งใดมีอยู่สิ่งใดไม่มีอยู่ เวลาจะพิจารณาว่า อะไรมีอยู่จริงไหมเช่น แขนขามีอยู่ไหม เมื่อมันนับว่าเป็นรูปเราก็พิจารณาได้ว่าแขนขานี้มีอยู่

พอพิจารณาต่อมาถึงส่วนที่เป็นขันธ์ ๕ รูปก็เป็นหมวดรูป เวทนา สัญญา สังขาร จัดเป็นหมวดเจตสิก ส่วน วิญญาณนั้นก็จัดในหมวดจิต

พอพิจารณาต่อมา ถึงนามรูปที่เป็นส่วนประกอบของชีวิต ไม่ว่าจะเป็น รูป (ก็จัดเป็นรูป) เวทนา สัญญา เจตนาผัสสะ ล้วนจัดเป็นเจตสิก ส่วนมนสิการก็ถือเป็นหมวดจิตอย่างนี้